Dyslexie: ontwikkelingsdyslexie |
|
Inleiding
Ontwikkelingsdyslexie is een aangeboren stoornis die gekenmerkt wordt door problemen met het verwerken van geschreven taal. Dit geldt zowel voor actieve taalverwerking (schrijven) als voor passieve taalverwerking (lezen en begrijpen wat er gezegd wordt). De ernst van de aandoening kan sterk verschillen. Sommige kinderen lezen wat trager of maken veel spelfouten, andere krijgen het lezen en schrijven nauwelijks onder de knie en kunnen grote problemen hebben met rekenen.Omdat veel kinderen bewust of onbewust de problemen die ze ondervinden, verbergen, is het een aandoening die tot voor kort vaak niet onderkend werd. De laatste jaren is veel onderzoek gedaan naar het verschijnsel en dat heeft, naast meer kennis, ook geleid tot meer begrip. Een kind dat trager leest, moeite heeft met rekenen en/ of slecht kan spellen, zal tegenwoordig niet zo snel meer als ‘dom’ bestempeld worden. De meeste mensen met dyslexie hebben een normale intelligentie.
Soms wordt dyslexie ook wel woordblindheid genoemd.
Oorzaak
Normaal gesproken ziet iemand letters voor zich als hij een woord wil opschrijven en hoort hij in zijn hoofd welke klanken er bij welke woordbeelden (letters en lettergrepen) horen. Bij dyslectici is de verwerking van deze zogenaamde letter-klankkoppeling in de hersenen verstoord. Ze herkennen de vorm van het woord wel maar hebben meer tijd nodig om de betekenis ervan te achterhalen. Daardoor is het moeilijker om geschreven taal om te zetten in gesproken taal en ontstaan andersom problemen bij het verwerken van gesproken taal in letters en de bijbehorende woordbeelden. Hoe dat precies in zijn werk gaat, is nog niet helemaal duidelijk. Vermoedelijk werken de linker- en rechterhersenhelft niet optimaal samen. Er zijn verschillende factoren die een rol spelen bij het ontstaan van dyslexie:- Problemen met de psychomotoriek
Kinderen die problemen hebben met de psychomotoriek hebben moeite met het automatiseren van handelingen, de fijne motoriek, oriëntatie in de omgeving en het snel produceren van logische volgorde van gebeurtenissen of processen. Deze vaardigheden komen tot stand door een goede samenwerking tussen de linker en rechter lichaamshelft. Hiervoor is ook een goede communicatie tussen de linker en rechter hersenhelft nodig. Kinderen leren zich eerst oriënteren in de ruimte en passen dat daarna toe op papier. Letters als p/b/q/d lijken voor een kind met oriëntatie problemen heel erg op elkaar.
- Problemen met de auditieve verwerking (het horen)
Auditieve problemen. Kinderen die moete hebben met rijmen en het onderscheiden van verschillende klanken zullen moeite hebben met lezen en schrijven. Nieuwe woorden moeten ze immers leren door de verschillende letters te herkennen en te verklanken. Daarna zullen ze de klanken aan elkaar rijgen tot een woord. Als ze het verschil niet horen tussen bijvoorbeeld /v/ of /f/ lezen ze vier in plaats van fier. Deze kinderen zullen vaak gokken dat er een bepaald woord staat en afleiden uit de zin welk woord er staat. - Problemen met de visuele verwerking (het zien)
Visuele problemen. Kinderen met visuele problemen zullen moeite hebben om een woord als een geheel snel te herkennen. Om vlot te leren lezen, moet je woorden als een geheel herkennen en snel kunnen onderscheiden van andere. Bepaalde leesmethodes gaan uit van het globaal leren herkennen van woorden. Bijvoorbeeld ‘aap noot mies’- of de ‘maan roos vis’-methode. Kinderen leren eerst een woord, ondescheiden het woord van andere woorden en halen er pas later de letters uit. Kinderen die moeite hebben met het visuele geheugen zullen blijven hangen in het spellend lezen. Ze lezen letters, zetten deze om in klanken en smelten dan pas het woord aan elkaar. (‘hakken en plakken’)
- Een taalontwikkelingsstoornis
Sommige kinderen hebben problemen met het leren praten. Vaak is er sprake van een tijdelijke achterstand, die weer wordt ingehaald. Wanneer dit niet gebeurt spreken we van een taalontwikkelingsstoornis. Deze kinderen zullen ook moeite hebben met leren lezen.
Bij ruim de helft van de mensen met een ontwikkelingsdyslexie komt de dyslexie ook in de familie voor.
Dyslexie kan ook optreden als gevolg van een hersenaandoening, bijvoorbeeld een ongeluk of een hersenbloeding, dit wordt verworven dyslexie genoemd.
Verschijnselen
Dyslexie kan problemen met lezen, spellen en rekenen veroorzaken. Daarom komt de aandoening meestal op de basisschool aan het licht. Door vertraging in de verwerking van de informatie, kunnen ook problemen ontstaan bij het automatiseren van het geleerde. Lezen kost vaak zo veel moeite dat de stof niet tegelijkertijd kan worden opgenomen in het geheugen. Het leren van rijtjes wordt daardoor moeilijker evenals het begrijpen van een tekst of een ingewikkelde som.Inmiddels is al lang duidelijk dat ook mensen die geen ernstige problemen hebben met taalverwerking, wel degelijk dyslectisch kunnen zijn. Dit betekent dat zij steeds terugkerende problemen kunnen ondervinden in het dagelijkse leven, onder andere:
- bij het automatiseren van handelingen (bijvoorbeeld moeite met autorijden en typen);
- in de fijne motoriek (pianospelen, balspelen);
- oriëntatie in de omgeving (verdwalen, moeite met links en rechts);
- het snel reproduceren van logische volgorde van gebeurtenissen of processen.
Ook voor het ontwikkelen van al deze vaardigheden is een goede samenwerking tussen de linker en de rechter hersenhelft nodig.
Noodzaak van een vroegtijdige diagnose
De leerprestaties blijven achter bij die van de andere kinderen. Leraren of ouders kunnen de slechte leerprestaties aan andere factoren wijten, zoals ‘het kind luistert niet’ of ‘hij doet zijn best niet’. Hierdoor kan een kind onder grote druk komen te staan. Sommigen kunnen emotionele of gedragsproblemen krijgen uit frustratie en teleurstelling. Daarom is het van groot belang dat leraren de specifieke problemen van kinderen met dyslexie herkennen en op tijd aan de bel trekken.Diagnose
Meestal zal een leraar de eerste zijn die merkt dat een kind problemen heeft met de taalverwerking. Het kind zal consequent fouten maken bij het lezen of spellen van bepaalde letters of woorden, trager lezen, moeite hebben met (hoofd)rekenen, niet zo gemakkelijk dingen uit het hoofd leren en soms problemen hebben met de fijne motoriek. Dit kan het gevolg zijn van het niet zo snel kunnen reproduceren van de volgorde die bepaalde handelingen vereisen en niet goed kunnen bepalen of ze iets het beste rechts- of linkshandig kunnen uitvoeren. Vroeger werd vooral gewezen op het omdraaien van letters als de ‘d’ en de ‘t’ en het woord ‘tak’ uitspreken als ‘kat’, maar dyslexie omvat veel meer.Na het signaleren van de problemen door de leraar, moet de diagnose gesteld worden door een specialist op dit vakgebied. Een dergelijke specialist (orthopedagoog, psycholoog of neurologopedist) kan ook een officiële verklaring geven waarmee een kind met dyslexie meer tijd kan krijgen bij examens en in aanmerking komt voor individuele begeleiding (remedial teaching).
Behandeling
Dyslexie is niet te genezen, maar training is - afhankelijk van de ernst van de dyslexie - in veel gevallen wel mogelijk. Veel kinderen kunnen hun problemen leren compenseren en kunnen prima mee op school. Soms zijn daar kleine aanpassingen voor nodig zoals extra tijd voor een proefwerk, soms is remedial teaching noodzakelijk. Maar dat hoeft niet te betekenen dat een kind met dyslexie daarvoor altijd naar het speciaal onderwijs moet. Naar schatting heeft ongeveer acht procent van de kinderen in Nederland een vorm van dyslexie. Omdat het taboe steeds meer doorbroken wordt, steeds vaker op jonge leeftijd de juiste diagnose gesteld wordt en er openlijk over gepraat kan worden, neemt het begrip in de maatschappij voor mensen met dyslexie toe.Behandeling van dyslexie bestaat, zoals gezegd, vooral uit training. Door veel te oefenen onder deskundige begeleiding en met de juiste hulpmiddelen (en trucjes), kan zowel de actieve als passieve taalbeheersing sterk verbeteren.
Hulpmiddelen
Wanneer lezen veel problemen geeft, kunnen - vooral op de middelbare school en een eventuele vervolgopleiding - boeken die zijn ingesproken op bandje, een uitkomst zijn. Daarnaast zijn er hulpmiddelen ontwikkeld zoals de reading pen. Dit is een klein scanapparaatje waarmee je een tekst woord voor woord kunt laten voorlezen. Steeds vaker wordt ook gebruik gemaakt van computerprogramma’s voor training en voorlezen. Een recente ontwikkeling waar veel van verwacht wordt, is het gebruik van spraakherkenningsoftware. Hierbij spreekt men een tekst in, die in correct Nederlands op het scherm verschijnt. Dit heeft als voordeel dat er geen spelfouten gemaakt worden en het woordbeeld automatisch getraind wordt omdat de gebruiker meteen de juiste spelling te zien krijgt. Ook kan dit programma teksten (e-mail, websites, tekstdocumenten) voorlezen.Steun van ouders
Ouders kunnen veel steun bieden als ze goed geadviseerd worden over de omgang met kinderen met dyslexie. Met veel geduld en doorzettingsvermogen, kunnen ze de leesprestaties van hun kind aanzienlijk verbeteren. Bijvoorbeeld door regelmatig voor te lezen en spelletjes met het kind te doen die zijn bedoeld om zijn taalvaardigheid te verbeteren.Meer informatie
www.dyslexie.nl
Algemene informatie over dyslexie
Dyslexie en ICT-hulpmiddelen
www.lexima.nl/
www.stichtingtaalhulp.nl
Informatie van een landelijke stichting, gespecialiseerd in onderzoek en behandeling van dyslexie
www.woortblind.nl
Informatie van een belangenvereniging voor mensen met dyslexie
Bezchilibnyk-Butler K.Z. & Jeffries J.J (eds) 1999 Clinical Handbook of Psychotropic Drugs. 9th edn, Hogrefe & Huber Publishers, London.
Gelder, M., Gath, D., Mayou, R., & Cower P. (eds) 1996. The Oxford Textbook of Psychiatry. 3rd edn Oxford University Press, Oxford.
Gregory R.L. (ed) 1987 The Oxford Companion to the Mind. Oxford University Press.
Johnstone, E.C., Freeman, C.P.L. & Zealley, A.K (eds) 1998 Companion to Psychiatric Studies. 6th edn Churchill Livingstone.
The ICD-10 (1992) Classification of Mental and Behavioural Disorders. Clinical descriptions and diagnostic guidelines. WHO, Geneva.
| Bron: LSHTM | Copyright: Medic Info | Datum: 22/01/2004 |
