Inleiding
Sikkelcelanemie, ook sikkelcelziekte genoemd, is een overkoepelende term voor een aantal op elkaar lijkende erfelijke aandoeningen, waarbij de hemoglobine (een eiwit) in de rode bloedcellen afwijkt. Dit eiwit transporteert zuurstof naar alle delen van het lichaam. De rode bloedcellen van mensen met sikkelcelanemie bevatten een afwijkende hemoglobine: hemoglobine S (HbS). Gezonde rode bloedcellen zijn schijfvormig, maar krijgen bij deze aandoening de vorm van een halvemaan of sikkel. Het gevolg is dat deze bloedcellen niet doen wat ze behoren te doen en kleine bloedpropjes vormen. Deze propjes veroorzaken terugkerende pijnaanvallen, de zogeheten sikkelcelcrises.


Oorzaak
De oorzaak van sikkelcelanemie is een verandering in de genen (genen zijn dragers van erfelijke informatie). Ieder mens heeft twee exemplaren van het gen dat zorgt voor de aanmaak van hemoglobine: het ene exemplaar is afkomstig van de vader en het andere van de moeder. Als beide ouders sikkelcelanemie hebben en hun kind erft van elk het afwijkende exemplaar van het gen, dan heeft het kind alleen sikkelcelhemoglobine (HbS/S) en krijgt het de ernstigste vorm van de aandoening. Iemand die van de ene ouder hemoglobine S erft en van de andere hemoglobine A (de normale hemoglobine), is drager van de aandoening. Dit dragerschap wordt ook wel aangeduid met de term sikkelcel-trait . Sikkelcelanemie komt bij bepaalde volkeren vaak voor, bijvoorbeeld bij mensen van Afrikaanse afkomst.


Sikkelcelcrises
Mensen met sikkelcelanemie blijven over het algemeen redelijk gezond, maar kunnen bij tijd en wijle een levensbedreigende sikkelcelcrisis krijgen, die plotseling optreedt en gepaard gaat met pijn, bloedarmoede of infecties. De frequentie waarin de crises optreden kan variëren van dagelijks tot eens in de paar jaar.


Ontstaan van crises
De sikkelvorming ofwel het sikkelen van rode bloedcellen, dat tot een crisis leidt, wordt gewoonlijk veroorzaakt door verlaging van het zuurstofgehalte in het bloed. Dit kan het gevolg zijn van zware lichamelijke inspanning, verblijf op grote hoogte of uitdroging. Het kan zich eveneens tijdens zwangerschap voordoen. De crises kunnen ook optreden na de kindertijd of na een ziekte gepaard gaand met infectie en koorts.

Er zijn 2 verschillende soorten sikkelcelcrisis: crisis door vaatafsluiting en hemolytische crisis.

Een crisis door vaatafsluiting wordt veroorzaakt door afsluiting van kleine bloedvaten (haarvaten) door gesikkelde rode bloedcellen. Vanwege de afsluiting wordt de bloedstroom naar het betreffende lichaamsdeel belemmerd.

Een hemolytische crisis treedt op wanneer beschadigde rode bloedcellen worden afgebroken. Een veelvoorkomend type sikkelcelcrisis is de acute 'chest-syndroom'-crisis (sikkeling in de borst).


Verschijnselen
Sikkelcelanemie is al bij de geboorte aanwezig, maar de verschijnselen doen zich gewoonlijk pas voor als de baby vier maanden is. Dit komt omdat het bloed van de baby nog een bepaalde hoeveelheid foetale hemoglobine (HbF) bevat, dat zich sterk aan zuurstof bindt en daarom compensatie biedt voor de afwijkende hemoglobine. Naarmate het kind ouder wordt, daalt het foetale hemoglobinegehalte en beginnen de verschijnselen op te treden als gevolg van de afwijkende hemoglobine S.

Vaak zijn bij deze aandoening de vingers en tenen pijnlijk gezwollen. genoemd. De nieren raken gemakkelijk beschadigd en werken mogelijk niet optimaal. Nu en dan bevat de urine bloed. Als gevolg van verstoorde bloedtoevoer naar de penis kan een man last hebben van een pijnlijke, aanhoudende erectie (priapisme). Ook de lever kan zijn aangedaan, wat geelzucht (gelige verkleuring van de huid en het oogwit) en een vergrote lever veroorzaakt. Aantasting van de lever kan zich uiten als pijn en een onaangenaam gevoel rechtsboven in de buik. Vaak zijn het hart en de longen aangedaan, wat uiteindelijk leidt tot hartfalen . Vanwege het sikkelen van de rode bloedcellen kunnen de ogen beschadigd raken en kan de patiënt op den duur blind worden. Zoals elke andere patiënt met sikkelcelanemie, lopen zwangere vrouwen met deze aandoening gemakkelijk infecties op. Er bestaat bij hen een groter risico op een miskraam of een voortijdige bevalling. Het komt voor dat de bloedtoevoer naar het ongeboren kind verminderd is door afsluiting van de placenta , wat levensbedreigend kan zijn voor het kind.

Mensen met sikkelcelanemie blijven redelijk gezond, maar hebben nu en dan levensbedreigende sikkelcelcrises. Een crisis door vaatafsluiting gaat gepaard met pijnaanvallen in de borst, buik, rug, kaak, benen en armen. De pijn kan gepaard gaan met koorts en is meestal hevig. Pijnstillers hebben er soms zelfs geen effect op. Vaak wordt er als gevolg van de beschadiging van de bloedvaten schade aangericht aan het bot en dan vooral als het een gewichtdragend bot betreft. Een zeer vaak voorkomend type sikkelcelcrisis is de acute 'chest syndroom'-crisis (sikkeling in de borst), gekenmerkt door koorts en pijn op de borst.

De milt , een orgaan dat een groot aantal kleine bloedvaten bevat, is in veel gevallen aangetast. Op verschillende plaatsen in de milt stagneert dan de bloedtoevoer, waardoor het weefsel zo wordt beschadigd dat de omvang van het orgaan afneemt.

Een hemolytische crisis treedt op wanneer rode bloedcellen plotseling en massaal worden vernietigd. Dit kan een aantal oorzaken hebben, zoals een gelijktijdig optredende andere aandoening. Er kan vervolgens geelzucht optreden, waarbij het oogwit en de huid gelig verkleurd zijn .

Mensen met sikkelcel-trait kunnen tijdens het vliegen in een vliegtuig zonder drukcabine of het stijgen naar een grote hoogte een miltinfarct krijgen.


Diagnose
De diagnose sikkelcelanemie wordt gesteld aan de hand van het voorkomen van de aandoening in de familie, de kenmerkende verschijnselen bij de patiënt en laboratoriumonderzoek , zoals bloedonderzoek , bijvoorbeeld de sikkelceltest . Als een crisis optreedt als gevolg van plotseling verlies van rode bloedcellen (hemolyse), heeft de patiënt vaak anemie (bloedarmoede) en geelzucht.

Soms worden in een bloeduitstrijkje sikkelvormige rode bloedcellen gezien.

Er kan een speciaal onderzoek worden uitgevoerd, Hb-elektroforese genaamd, waarmee in het bijzonder de sikkelcelhemoglobine (HbS/S)- en hemoglobine C (HbS/C)-vorm van de aandoening kan worden ontdekt. In een enkel geval wordt DNA-onderzoek uitgevoerd om de genetische aanleg van de patiënt te bepalen.

Recent is het mogelijk gebleken sikkelcel-trait zelfs bij het ongeboren kind vast te stellen door middel van onderzoek van vocht uit de placenta (de zak die het kind omgeeft).


Behandeling
Er is nog geen behandeling waarmee sikkelcelanemie kan worden genezen. Ook als er geen crisis is, is extra inname van foliumzuur (foliumzuursuppletie ) noodzakelijk, ter ondersteuning van de aanmaak van nieuwe rode bloedcellen door het beenmerg. Bloedtransfusies zijn doorgaans alleen in bijzondere omstandigheden noodzakelijk.

Omdat de patiënt tijdens een crisis niet mag uitdrogen, wordt via de mond of via een ader vocht toegediend. Sommige sikkelcelcentra zijn vóór de toediening van zuurstof bij de behandeling van een crisis door vaatafsluiting. De vernietiging van rode bloedcellen tijdens een crisis kan leiden tot ernstige anemie, die mogelijk met bloedtransfusies moet worden behandeld.

Een speciaal probleem waar bij deze patiënten extra op moet worden gelet, is de vorming van bloedpropjes in de hersenen (CVA of beroerte). Ook is gebleken dat een beenmergtransplantie goede resultaten oplevert.


Complicaties
Als binnen een bepaalde tijd telkens weer een sikkelcelcrisis optreedt, kan dit leiden tot complicaties in verband met weefselschade. De complicaties kunnen de nieren of de botten betreffen of de oorzaak zijn van infecties, zweren aan de benen, galstenen, ijzerstapeling (overmaat aan ijzer in het lichaam) en zelfs longschade of een CVA (beroerte). CVA's komen bij mensen met deze aandoening vaak voor wanneer de bloedvaten zijn afgesloten die bloed naar de hersenen voeren. Zonder behandeling kunnen deze complicaties een fataal zijn.


Meer informatie
Informatie van het LUMC over hemoglobinopathieën
www.hbpinfo.com

Algemene informatie over sikkelcelanemie
nl.wikipedia.org/wiki/Sikkelcelanemie

Informatie van het Erfocentrum
www.erfelijkheid.nl


Bron: SJRI         Copyright: Medic Info          Datum: 16/07/2009         Disclaimer